جدیدترین مطالب
گزارش یک مورد نوریت اپتیک با MOG-IgG مثبت و بهبود بیشتر پس از درمان با IVIG
نویسنده:
دکتر سعید شاه بیگی۱
۱. متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، فلوشیپ نوروایمونولوژی، کانادا
مقدمه
نوریت اپتیک یکی از تظاهرات مهم بیماریهای التهابی و دمیلینهکننده دستگاه عصبی مرکزی است و میتواند در مولتیپل اسکلروزیس، اختلال طیف نورومیلیت اپتیک و بیماری مرتبط با آنتیبادی علیه گلیکوپروتئین میلین الیگودندروسیت (MOGAD) دیده شود. در این گزارش، بیمار خانمی ۴۶ ساله با تاری دید چشم چپ مراجعه کرد. MRI اولیه مغز و نخاع یافته پاتولوژیک قابلتوجهی نداشت، اما بیمار پیشتر پالس کورتیکواستروئید (۵ روز، مجموع ۵۰۰۰ میلیگرم) دریافت کرده بود و حدود یک ماه بعد تاری دید ادامه داشت. MRI اختصاصی اربیت افزایش سیگنال T2 و enhancement بخش داخل اربیتی عصب بینایی چپ را نشان داد. OCB و kFLC در CSF منفی بودند. MOG-IgG با روش Fixed CBA مثبت (تیتر ۱:۱۰) و AQP4-IgG منفی گزارش شد.
با وجود پالس مجدد کورتیکواستروئید و پردنیزولون خوراکی (۵۰ میلیگرم روزانه)، بهبود بیشتر از حدود ۷۰ درصد حاصل نشد؛ پس از شروع IVIG، بهبود بینایی به حدود ۹۰ درصد رسید. بر اساس معیارهای بینالمللی پیشنهادی MOGAD در سال ۲۰۲۳، نتیجه کمتیتر MOG-IgG بهتنهایی برای احراز تشخیص کافی نیست و وجود حداقل یک ویژگی حمایتی بالینی یا MRI ضروری است. در این بیمار ویژگی حمایتی اختصاصی مستند نشده بود؛ لذا تشخیص با عنوان «نوریت اپتیک همراه با MOG-IgG کمتیتر مثبت و احتمال MOGAD» بیان میشود.
در حملات حاد نوریت اپتیک مرتبط با MOGAD، کورتیکواستروئیدهای وریدی درمان اولیه محسوب میشوند و در صورت بهبود ناکامل، درمان نجاتبخش با IVIG یا PLEX ممکن است مورد توجه قرار گیرد. بهبود ذهنی بینایی از ۷۰ به ۹۰ درصد پس از IVIG از نظر بالینی امیدوارکننده است، اما به دلیل نبود اندازهگیری استاندارد حدت بینایی و نبود گروه مقایسه، نمیتوان رابطه علّی قطعی اثبات کرد. در نوریت اپتیک با بهبود ناکامل پس از کورتیکواستروئید، ارزیابی دقیق تصویربرداری و تفسیر محتاطانه MOG-IgG اهمیت زیادی دارد و ثبت شاخصهای عینی بینایی و پیگیری تصویربرداری میتواند به تصمیمگیری درمانی دقیقتر کمک کند.
کلمات کلیدی
نوریت اپتیک، MOG-IgG، MOGAD، کورتیکواستروئید، ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG)، MRI اربیت، تیتر کم، بهبود ناکامل، درمان نجاتبخش، گزارش مورد MRI
مقدمه
نوریت اپتیک یکی از تظاهرات مهم بیماریهای التهابی و دمیلینهکننده دستگاه عصبی مرکزی است. اگرچه این تظاهر ممکن است در بیماریهایی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS) و اختلال طیف نورومیلیت اپتیک (NMOSD) دیده شود، بیماری مرتبط با آنتیبادی علیه گلیکوپروتئین میلین الیگودندروسیت (MOG antibody-associated disease; MOGAD) نیز از علل مهم آن به شمار میرود.
تشخیص MOGAD بر اساس ترکیبی از تظاهر بالینی، نتیجه آزمایش MOG-IgG با روش معتبر CBA و تشخیصهای جایگزین انجام میشود. اهمیت تفسیر بالینی آزمایش، زمانی بیشتر است که نتیجه آنتیبادی در محدوده کمتیتر قرار داشته باشد. در چنین شرایطی، مطابق معیارهای بینالمللی پیشنهادی سال ۲۰۲۳، وجود ویژگی حمایتی بالینی یا تصویربرداری نیز ضروری است.
از نظر درمانی، کورتیکواستروئیدها معمولاً درمان اولیه حمله حاد هستند؛ بااینحال، بهبود عملکرد بینایی ممکن است ناکامل باشد و در برخی بیماران، درمانهای تکمیلی مانند ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG) یا تعویض پلاسما (PLEX) در نظر گرفته میشوند. شواهد مقایسهای درباره انتخاب درمان نجاتبخش همچنان محدود است.
در این گزارش، سیر بالینی یک بیمار مبتلا به نوریت اپتیک یکطرفه با MOG-IgG کمتیتر مثبت، بهبود ناکامل پس از کورتیکواستروئید و بهبود بیشتر پس از دریافت IVIG مرور میشود.
گزارش مورد
بیمار خانمی ۴۶ ساله بود که با شکایت تاری دید چشم چپ مراجعه کرد. در بررسی اولیه، MRI مغز و نخاع یافته پاتولوژیک قابلتوجهی نشان نداد.
تصاویر ام آر آی نرمال مغز و نخاع گردنی در بیمار ۴۶ ساله با درگیری نوریت اوپتیک سمت چپ
بیمار پیش از مراجعه، یک دوره پالس کورتیکواستروئید به مدت پنج روز، با مجموع دوز گزارششده ۵۰۰۰ میلیگرم، دریافت کرده بود. حدود یک ماه پس از این درمان، تاری دید همچنان ادامه داشت و برای بیمار آزار دهنده بود.
بهمنظور بررسی دقیقتر، مشاوره چشمپزشکی انجام شد. معاینه چشم و پریمتری طبیعی گزارش شدند. اطلاعات دقیق مربوط به حدت بینایی کمیشده، دید رنگی، وجود یا فقدان نقص آوران نسبی مردمک (RAPD) و یافتههای فوندوسکوپی در پرونده موجود نبود. همچنین ادم دیسک اپتیک در معاینه اولیه گزارش نشده بود.
با توجه به تداوم علائم، MRI اختصاصی اربیت با توالیهای سرکوب چربی درخواست شد. در گزارش تصویربرداری، افزایش سیگنال T2 و enhancement در بخش داخل اربیتی عصب بینایی چپ توصیف شده بود که با نوریت اپتیک سازگار بود. کیاسم و تراکتهای بینایی طبیعی گزارش شدند و در سایر ساختارهای بررسیشده اربیت، یافته غیرطبیعی قابلتوجهی ذکر نشده بود. اطلاعات کافی برای تعیین درصد طول درگیری عصب بینایی یا اثبات enhancement غلاف عصب در دسترس نبود.
تصویر ام آر آی اوربیتال و انهانسمنت عصب اوپتیک در سمت چپ در بیمار با نوریت اوپتیک چشم چپ
در بررسی مایع مغزینخاعی، باندهای الیگوکلونال (OCB) منفی بودند و نتیجه kappa free light chain (kFLC) نیز منفی، با مقدار گزارششده کمتر از ۶٫۵، بود.
در بررسی سرولوژیک، MOG-IgG با روش fixed cell-based assay (Fixed CBA) مثبت و با تیتر ۱:۱۰ گزارش شد. آنتیبادی AQP4-IgG نیز منفی بود.
با توجه به تظاهر بالینی، یافته MRI عصب بینایی و نتیجه سرولوژیک، تشخیص نوریت اپتیک همراه با احتمال MOGAD مطرح شد.
با وجود دریافت پالس کورتیکواستروئید، بهبود بینایی ناکامل بود و میزان بهبود توسط بیمار حدود ۷۰ درصد توسط خود بیمار توصیف شد. در ادامه، پالس کورتیکواستروئید مجدد و پردنیزولون خوراکی با دوز روزانه ۵۰ میلیگرم تجویز شد. پس از دو هفته، بهبود بیشتری گزارش نشد و وضعیت بینایی همچنان در حدود ۷۰ درصد سطح بهبودی توصیفشده باقی ماند.
در مرحله بعد، IVIG برای بیمار آغاز شد. پس از این درمان، بیمار بهبود بیشتری را گزارش کرد و میزان بهبود بینایی به حدود ۹۰ درصد رسید. دادههای کمی و استانداردشده حدت بینایی پیش و پس از درمان، و نیز نتایج OCT متاسفانه انجام نشدند.
یافتههای کلیدی بیمار
بحث
۱. اهمیت MRI اختصاصی اربیت
MRI اختصاصی اربیت در این بیمار، با نشان دادن افزایش سیگنال T2 و enhancement عصب بینایی چپ، شواهد تصویربرداری مؤیدی برای نوریت اپتیک فراهم کرد. طبیعی بودن MRI مغز و نخاع، وجود یک رویداد التهابی محدود به عصب بینایی را منتفی نمیکند.
بااینحال، یافته گزارششده بهتنهایی برای تعیین علت اختصاصی نوریت اپتیک کافی نیست. درگیری طولانی عصب بینایی، enhancement غلاف عصب و ادم دیسک اپتیک از ویژگیهایی هستند که در ارزیابی احتمال MOGAD اهمیت دارند. در این بیمار، جزئیات کافی برای تأیید این ویژگیها در دسترس نبود.
۲. تفسیر MOG-IgG کمتیتر مثبت
یکی از نکات آموزشی مهم این کیس، مثبت بودن MOG-IgG با تیتر ۱:۱۰ در روش Fixed CBA است. مطابق معیارهای بینالمللی پیشنهادی MOGAD در سال ۲۰۲۳، نتیجه کمتیتر بهتنهایی برای احراز تشخیص کافی نیست. در این شرایط، علاوه بر یک تظاهر بالینی سازگار و منفی بودن AQP4-IgG، وجود حداقل یک ویژگی حمایتی بالینی یا MRI و نیز تست CBA تشخیصهای جایگزین لازم است.
در نوریت اپتیک، ویژگیهای حمایتی شامل درگیری همزمان دوطرفه عصبهای بینایی، درگیری بیش از ۵۰ درصد طول عصب، enhancement اطراف غلاف عصب و ادم دیسک اپتیک هستند.
در بیمار حاضر، نوریت اپتیک از نظر بالینی و تصویربرداری مطرح است و AQP4-IgG منفی گزارش شده است؛ بااینحال، چون تیتر MOG-IgG پایین است و ویژگی حمایتی اختصاصی هنوز مستند نشده، بهتر است تشخیص در این گزارش با عنوان «نوریت اپتیک همراه با MOG-IgG کمتیتر مثبت و احتمال MOGAD» بیان شود. بازبینی تصاویر اصلی MRI و در صورت لزوم بررسی تکمیلی سرولوژیک میتواند به افزایش اطمینان تشخیصی کمک کند.
منفی بودن OCB و kFLC در CSF با MOGAD ناسازگار نیست، اما این یافتهها بهتنهایی تشخیص را تأیید نمیکنند.
۳. بهبود ناکامل پس از کورتیکواستروئید و نقش IVIG
در حملات حاد نوریت اپتیک مرتبط با MOGAD، کورتیکواستروئیدهای وریدی معمولاً درمان اولیه محسوب میشوند. در بیمار حاضر، با وجود دریافت پالس اولیه و سپس درمان مجدد همراه با پردنیزولون خوراکی، بهبود بینایی از نظر بیمار ناکامل باقی ماند.
در چنین شرایطی، بسته به شدت نقص بینایی، روند بالینی، یافتههای عینی معاینه و میزان پاسخ به درمان اولیه، درمان نجاتبخش با IVIG یا PLEX ممکن است مورد توجه قرار گیرد. انتخاب میان این روشها باید بر اساس شرایط بیمار و قضاوت تخصصی انجام شود؛ شواهد موجود برای اعلام برتری قطعی یکی از این درمانها در تمام بیماران کافی نیست.
در این کیس، پس از IVIG، میزان بهبود ذهنی بینایی از حدود ۷۰ به ۹۰ درصد افزایش یافت. این روند از نظر بالینی امیدوارکننده است، اما به دلیل نبود اندازهگیری استاندارد حدت بینایی و نبود گروه مقایسه، نمیتوان رابطه علّی قطعی یا برتری IVIG را بر اساس این مشاهده منفرد اثبات کرد.
همچنین، با اطلاعات موجود بهتر است وضعیت بیمار «بهبود ناکامل پس از کورتیکواستروئید» توصیف شود، نه اینکه حمله بهطور قطعی مقاوم به کورتون نامیده شود؛ زیرا تعریف استاندارد و یکسانی برای مقاومت به درمان در این وضعیت وجود ندارد و شاخصهای عینی عملکرد بینایی نیز در دسترس نیستند.
نکات کاربردی برای متخصص مغز و اعصاب
– در بیمار مبتلا به تاری دید پایدار، MRI اختصاصی اربیت با توالیهای مناسب و تزریق ماده حاجب میتواند در شناسایی نوریت اپتیک مؤثر باشد.
– نتیجه MOG-IgG باید در کنار تظاهر بالینی، روش آزمایش، تیتر آنتیبادی و یافتههای MRI تفسیر شود؛ نتیجه کمتیتر بهتنهایی برای تشخیص قطعی MOGAD کافی نیست.
– طبیعی بودن MRI مغز و نخاع، نوریت اپتیک محدود به عصب بینایی را رد نمیکند.
– در صورت بهبود ناکامل پس از کورتیکواستروئید، ارزیابی مجدد شدت نقص بینایی و بررسی گزینههای درمان نجاتبخش، از جمله IVIG یا PLEX، اهمیت دارد.
– ثبت حدت بینایی بهصورت استاندارد، دید رنگی، RAPD، پریمتری و OCT میتواند ارزیابی پاسخ درمان و پیامدهای ساختاری را دقیقتر کند.
موارد تشخیصی ( Pitfalls) و نکات قابل توجه در ارزیابی این بیمار
بررسی این مورد ( کیس)، علاوه بر نکات بالینی و درمانی، چند محدودیت تشخیصی و نکته آموزشی مهم را نیز مطرح میکند که توجه به آنها در ارزیابی بیماران مشکوک به MOG antibody-associated disease (MOGAD) ضروری است.
الف) فقدان اطلاعات دقیق از معاینه اولیه دیسک اپتیک
متأسفانه اطلاعات مستندی از وضعیت دیسک اپتیک بیمار در نخستین معاینه چشمپزشکی، همزمان با شروع کاهش بینایی، در دسترس نیست. مشخص نیست که آیا در آن زمان ادم دیسک اپتیک وجود داشته است یا خیر.
این موضوع از نظر تشخیصی اهمیت دارد؛ زیرا optic disc edema یکی از ویژگیهای حمایتی رسمی در معیارهای تشخیصی ۲۰۲۳ MOGAD است. بنابراین، ثبت دقیق وضعیت دیسک اپتیک در معاینه اولیه، حتی در موارد یکطرفه، میتوانست اطلاعات ارزشمندی برای ارزیابی احتمال MOGAD فراهم کند.
ب) اهمیت انجام MRI اختصاصی اربیت در بیماران مبتلا به نوریت اپتیک
در بیماران مشکوک به optic neuritis، انجام MRI اختصاصی اربیت با برشهای نازک، توالیهای T2 و T1 همراه با fat suppression و تزریق gadolinium قویاً توصیه میشود.
در تفسیر این تصاویر، صرف گزارش وجود یا عدم وجود enhancement کافی نیست؛ بلکه باید موارد زیر بهطور مشخص بررسی و گزارش شوند:
– طول درگیری عصب بینایی و مشخص شدن اینکه آیا بیش از ۵۰ درصد طول عصب گرفتار شده است یا خیر؛
– میزان افزایش سیگنال T2 و شدت enhancement عصب؛
– وجود optic nerve swelling؛
– وجود perineural optic sheath enhancement؛
– درگیری یکطرفه یا دوطرفه عصب بینایی؛
در صورت مشاهده، درگیری همزمان بافتهای اطراف اربیت و عضلات خارجچشمی.
درگیری عضلات خارجچشمی و بافتهای اطراف اربیت نیز ممکن است در طیف التهابی MOGAD مشاهده شود، هرچند این یافتهها جزو معیارهای رسمی حمایتی تشخیصی سال ۲۰۲۳ محسوب نمیشوند.
در مورد حاضر، گزارش MRI به افزایش سیگنال T2 و enhancement در بخش intraorbital عصب بینایی چپ اشاره کرده است؛ اما اطلاعات کافی درباره طول درگیری عصب، شدت آن و وجود یا عدم وجود perineural enhancement ارائه نشده است. این موارد میتوانستند در تفسیر نتیجه low-positive آنتیبادی MOG-IgG اهمیت داشته باشند.
ج) اهمیت نمونهگیری سرم برای بررسی MOG-IgG و AQP4-IgG پیش از شروع درمان حاد
در بیمار مشکوک به نوریت اپتیک التهابی، بهویژه در مواردی که احتمال MOGAD یا AQP4-NMOSD مطرح است، توصیه میشود نمونه سرم برای اندازهگیری MOG-IgG و AQP4-IgG با روش cell-based assay (CBA)، ترجیحاً پیش از شروع درمانهای حاد مانند کورتیکواستروئید، plasma exchange یا IVIG، تهیه شود.
در صورت امکان، استفاده از live CBA برای MOG-IgG ترجیح داده میشود؛ با این حال، fixed CBA نیز روش معتبر و پذیرفتهشدهای است.
نکته مهم آن است که نمونهگیری پیش از درمان میتواند احتمال کاهش حساسیت آزمایش در اثر مداخلات درمانی را کمتر کند؛ با این وجود، در حملات شدید و تهدیدکننده بینایی یا عملکرد نخاع، نباید شروع درمان ضروری را برای آماده شدن یا دریافت نتیجه آزمایش به تأخیر انداخت.
د) اهمیت تفسیر دقیق تیتر MOG-IgG، بهویژه در نتایج low-positive
بر اساس معیارهای پیشنهادی International MOGAD Panel در سال ۲۰۲۳، در آزمون سرمی Fixed CBA، تیتر برابر یا بالاتر از ۱:۱۰۰ در محدوده clear-positive قرار میگیرد؛ درحالیکه تیتر برابر یا بالاتر از ۱:۱۰ و کمتر از ۱:۱۰۰ در محدوده low-positive طبقهبندی میشود.
در بیماران دارای نتیجه low-positive، صرف مثبت بودن آنتیبادی برای تشخیص MOGAD کافی نیست. در این شرایط، علاوه بر وجود یک تظاهر بالینی هستهای سازگار، منفی بودن AQP4-IgG و وجود حداقل یک ویژگی حمایتی بالینی یا MRI نیز ضروری است. همچنین باید تشخیصهای جایگزین، بهویژه MS، با دقت بررسی و رد شوند.
در نوریت اپتیک، ویژگیهای حمایتی شامل درگیری همزمان دوطرفه، درگیری طولی بیش از ۵۰ درصد عصب بینایی، perineural optic sheath enhancement و optic disc edema هستند.
بنابراین، در بیمار حاضر با توجه به تیتر ۱:۱۰ در Fixed CBA، نتیجه آزمایش باید با احتیاط تفسیر شود و بهتر است تشخیص MOGAD در صورت عدم احراز ویژگی حمایتی لازم، قطعی تلقی نشود.
هـ) اهمیت ارزیابی عینی و طولی عملکرد بینایی
در پیگیری بیماران مبتلا به نوریت اپتیک، اتکا به گزارش ذهنی بیمار از میزان بهبود بینایی کافی نیست. ارزیابیهای سریال چشمپزشکی و نوروافتالمولوژی اهمیت دارند و بهتر است شامل موارد زیر باشند:
– Best-corrected visual acuity
– بررسی دید رنگ
– ارزیابی RAPD
visual field testing یا perimetry
_ OCT شامل بررسی RNFL و در صورت امکان macular GCIPL/GCC.
OCT سریال میتواند در ارزیابی تغییرات ضخامت لایههای عصبی شبکیه و شناسایی آسیب آکسونی باقیمانده پس از نوریت اپتیک کمککننده باشد. البته یافتههای OCT باید در کنار زمان سپریشده از حمله، معاینه بالینی و عملکرد بینایی تفسیر شوند.
و) جایگاه اندازهگیری مجدد MOG-IgG در پیگیری طولانیمدت
شواهد موجود نشان میدهند که وضعیت سرمی MOG-IgG در طول زمان ثابت نیست و ممکن است پس از حمله حاد و در جریان درمان کاهش یابد یا به وضعیت seronegative تبدیل شود. همچنین تداوم مثبت بودن آنتیبادی در برخی مطالعات با احتمال بالاتر عود همراه بوده است.
بر این اساس، تکرار MOG-IgG سرم حدود ۶ تا ۱۲ ماه پس از شروع بیماری میتواند در ارزیابی persistent seropositivity و برآورد احتمالی خطر عود در آینده مفید باشد.
با این حال، اندازهگیری سریال آنتیبادی هنوز یک ابزار استاندارد و مستقل برای پایش پاسخ درمانی محسوب نمیشود. مثبت ماندن آنتیبادی الزاماً به معنای فعالیت بیماری یا ضرورت ادامه درمان نگهدارنده نیست و منفی شدن آن نیز عود آینده را بهطور قطعی رد نمیکند.
بنابراین، تصمیمگیری درباره درمان نگهدارنده و مدت ادامه آن باید عمدتاً بر اساس سیر بالینی، تعداد و شدت حملات، میزان بهبود عملکردی و وجود نقص عصبی باقیمانده انجام شود، نه صرفاً بر اساس تیتر MOG-IgG.
جمع بندی
این مورد یادآور اهمیت ثبت دقیق معاینه اولیه دیسک اپتیک، درخواست MRI اختصاصی اربیت با پروتکل مناسب، نمونهگیری سرمی پیش از درمان در صورت امکان، و تفسیر محتاطانه نتایج low-positive MOG-IgG است. همچنین پیگیری بیماران باید بر پایه ارزیابی عینی و طولی عملکرد عصبی و بینایی باشد و نه صرفاً تکرار آزمایشهای آنتیبادی.
منابع منتخب
۱. Banwell B, Bennett JL, Marignier R, et al. Diagnosis of myelin oligodendrocyte glycoprotein antibody-associated disease: International MOGAD Panel proposed criteria. Lancet Neurology. 2023;22(3):268–۲۸۲.
۲. Varley JA, et al. Validation of the 2023 Internation
Incomplete visual improvement after corticosteroid treatment A case report of MOG-IgG-positive optic neuritis with further improvement after IVIG therapy
Dr. Saeed Shahbeigi¹
۱. Neurologist, Fellowship in Neuroimmunology, Canada
Abstract
Optic neuritis is one of the important manifestations of inflammatory and demyelinating diseases of the central nervous system and can be seen in multiple sclerosis, neuromyelitis optica spectrum disorder, and myelin oligodendrocyte glycoprotein antibody-associated disease (MOGAD). In this report, a 46-year-old female patient presented with blurred vision in the left eye. Initial MRI of the brain and spinal cord showed no significant pathological findings, but the patient had previously received a corticosteroid pulse (5 days, total 5000 mg), and about one month later the blurred vision persisted. Dedicated orbital MRI showed increased T2 signal and enhancement of the intraorbital portion of the left optic nerve. OCB and kFLC in CSF were negative. MOG-IgG was positive by Fixed CBA (titer 1:10) and AQP4-IgG was negative.
Despite a repeat corticosteroid pulse and oral prednisolone (50 mg daily), improvement did not exceed about 70%; after starting IVIG, visual improvement reached about 90%. According to the 2023 proposed international MOGAD criteria, a low-titer MOG-IgG result alone is not sufficient to establish the diagnosis, and the presence of at least one supporting clinical or MRI feature is essential. In this patient, no specific supporting feature was documented; therefore, the diagnosis is stated as “optic neuritis with positive low-titer MOG-IgG and possible MOGAD.”
In acute attacks of MOGAD-associated optic neuritis, intravenous corticosteroids are considered the initial treatment, and in cases of incomplete improvement, rescue therapy with IVIG or PLEX may be considered. The subjective visual improvement from 70% to 90% after IVIG is clinically promising, but due to the lack of standardized visual acuity measurement and the absence of a comparison group, a definitive causal relationship cannot be proven. In optic neuritis with incomplete improvement after corticosteroids, careful imaging evaluation and cautious interpretation of MOG-IgG are of great importance, and recording objective visual indices and imaging follow-up can help make more precise treatment decisions.
Keywords
Anti-CD20 monoclonal antibodies, vaccination, varicella-zoster virus (VZV), humoral immunity, T-cell response, live attenuated vaccine, inactivated (recombinant) vaccine, immunosuppression, golden window (pre-treatment), B-cell reconstitution.







